محکوم به مرگ : سرگذشت اخلاقی دلارا دارابی

پوستر نمایشگاه نقاشی دلارا دارابی دختری محکوم به اعدام

دلارا دارابی دختر ۲۰ ساله ای است که این روزها با جرم قتل عدم در انتظار اعدام بسر می برد. دلارا دارابی ۳ سال پیش در سن ۱۷ سالگی به همراه دوست پسرش یکی از اقوام خود را به قتل رسانده است. او در بازجویی اولیه اقدام به قتل را اعتراف می کند اما هنگامی که به اعدام محکوم می شود اعتراف می کند که قتل را دوست او مرتکب شده است و به تصور اینکه مجازات اعدام مشمول افراد زیر ۱۸ سال نمی شود و برای نجات دادن دوست خود به قتل اعتراف کرده است تا دوستش به مجازات اعدام محکوم نشود. وکیل دلارا دارابی با اشاره به شواهد متعددی معتقد است که ادعای دلارا دارابی کاملا قابل پذیرش است و بر اساس شواهد او نمی توانسته مرتکب قتل شود. اما دادگاه حاضر به پذیرش ادعای او نیست و او هنوز در انتظار اعدام بسر می برد.

دلارا دارابی برای نجات خود از مجازات اعدام نمایشگاهی از آثار نقاشی خود که در زندان طراحی کرده است برگزار کرده و آنها را در نمایشگاه گلستان واقع در تهران به نمایش گذاشته است . تصاویر زیر بخشی از نقاشیهای اوست که به خوبی می تواند حال و هوای یک محکوم به اعدام را تصویر کند.

دلارا دارابی از کودکی به موسیقی و نقاشی می پرداخته است و پیانو می نوازد. بنابراین لطافت روحی او هم از علایق و هم از نقاشیهای او آشکار است. نوشته زیر بحثی است در فلسفه اخلاق که در آن سعی کرده ام از نگره فلسفه اخلاق این مسئله را بررسی کنم. دغدغه این نوشتار بیش از همه تلاش من در کاربرد نظریه اخلاق در موضوعات روزمره ماست. در واقع می خواهم نشان دهم که فلسفه اخلاق چه نقشی می تواند در مسائل روزمره ما داشته باشد. بیش از همه مسئولیت اخلاقی تک تک ما در مقابل چنین مسئله ای باید ما را به عکس العمل در مقابل این حادثه وا دارد. به کلام جان راولز آنکس که در خود عدالت را احساس نمی کند عنصری از انسانیتش کم است. نوشته زیر اگر نشانه انسانیت من نباشد شاهد ِ نبرد من با بی دادگری است...

* نمایشگاه نقاشی دلارا دارابی تا چهارم آبان در گالری گلستان واقع در دروس ، خیابان کماسایی ، شماره 42 دایر خواهد بود. شماره تلفن گالری 22541589 است.

دلارا دارابی

* تمامی عکسها از سایت بی بی سی تهیه شده است.

بزرگترین اتهامی که همواره به فیلسوفان و نظریه پردازان وارد شده است بی فایدگی آنهاست. در ذهن همه ما فیلسوف بیکاره ای است که در عرش نظریه های خود از دنیا و ما فیها بریده است و فلسفه هم همه دسترنج ِ این بی خیالی و بی دردی است. آن دورانی که فلاسفه منادیان آزادی و رهایی برای همه انسانها بودند گذشته است. امروز فلاسفه و فلسفه در نزد ما ارج و منزلتی ندارند. فلسفه آنها نامفهوم است. همه سخنهایشان در گوش ما مانند زبانی بیگانه زنگ می زند. زبانی که حتی در خود نیازی نمی بینیم آنرا فرا بگیریم. این اتهام بیش از آنکه خطای اتهام زنندگان باشد خطای متهمین است. این فلاسفه بودند که برای فکر کردن به کوهها رفتند. خود ِ آنها باید بازگردند.

تمام  ِ دغدغه فیلسوفان و فلسفه باید رفع این اتهام باشد. این است که فلسفه باید دغدغه هایش را از زندگی روزمره مردمان عادی پیدا کند. و چه دغدغه ای بزرگتر از جان ِ یک انسان.

اما ببینیم دلارا دارابی چگونه می تواند موضوع فلسفه باشد. در مسئله دلارا دارابی یک سئوال نهفته است : آیا ما می توانیم انسانی را از نظر اخلاقی محکوم به مرگ بدانیم ؟ قید ِ از نظر اخلاقی را به این سئوال اضافه کردم چون محکوم کردن دلارا دارابی اتفاقی است که افتاده و کشته شدن او هم حادثه ناممکنی نیست و چه بسا بسیار قابل انتظار است. اما اینکه این عمل از نظر اخلاقی قابل توجیه است یا نه همواره می تواند یک سئوال باقی بماند. جیوردانو برونو (Giordano Bruno)  چهار قرن است که بخاطر تاکید بر نظریه کوپرنیک و به اتهام بی دینی و کفر زنده زنده سوزانده شده است. اما ما هنوز هم می توانیم از خود بپرسیم که آیا سوزانده شدن او از نظر اخلاقی قابل دفاع است یا خیر. این ناشی از بی زمان بودن مسائل اخلاقی است. و به همین دلیل است که اخلاق یک له فلسفی است. مسئله فلسفی که در فلسفه اخلاق مورد بررسی قرار می گیرد. و سعی برای عملی شدن نظریه های ما در فلسفه اخلاق را فلسفه اخلاق کاربردی (applied ethics) می نامند.سعی من در اینجا پیش از همه این است که از نظر اخلاقی بررسی کنم که آیا محکوم کردن یک انسان به مرگ اخلاقی است یا خیر.

پیش از همه باید یک سئوال اساسی پاسخ داده شود : چه عملی اخلاقی است و چه عملی غیر اخلاقی است ؟ این درواقع سئوال اساسی است که تمام فلسفه اخلاق را تشکیل می دهد. تمامی فلسفه اخلاق بر حول این سئوال شکل گرفته است. به تبع اهمیت این مسئله ، پاسخها هم بسیار متعدد است. نظریه های متفاوتی از اخلاق کانتی تا لذت گرایی اخلاقی برای این سئوال ارائه شده است. من در اینجا یک نظریه را می پذیرم و بر اساس آن قصد دارم بحث را ادامه دهم. نظریه مورد نظر من فایده گرایی اخلاقی است. بر اساس این نظریه عملی از نظر اخلاقی درست است که فایده ای را تامین کند. اما باید توجه داشت که فایده تنها فایده شخصی نیست بلکه فایده اجتماعی در اینجا مد نظر است. حال باید از نظریه اخلاقی به سوی نظریه حقوقی حرکت کنیم. اگر مفهوم بنیادی در نظریه اخلاقی درست و نادرست باشد در نظریه حقوقی عادلانه و غیر عادلانه مفاهیم بنیادین هستند. بر اساس نظریه فایده گرایی حقوقی عملی عادلانه است که بیشترین فایده را برای اجتماع داشته باشد.

حال برگردیم به موضوع دلارا دارابی. توجه کنید که من در اینجا قصد ندارم بررسی کنم که آیا او واقعا کسی را به قتل رسانده یا خیر. در اینجا فرض می گیریم که او واقعا قاتل است. آیا عادلانه است که یک قاتل را به مرگ محکوم کنیم ؟ باید برای اینکه پاسخ این سئوال را بدانیم از خود بپرسیم که آیا اعدام کردن این انسان برای جامعه فایده ای بدنبال دارد ؟ پاسخها می تواند در اینجا دو حالت داشته باشد. بعضی از افراد معتقدند وجود مجازات مرگ نرخ جرم را کاهش می دهد. عده دیگری معتقدند که مجازات مرگ تاثیری در نرخ جرم ندارد. این بحث به پاسخ قانع کننده ای نمی رسد. بنابراین ادامه آن ما را به پاسخ نخواهد رساند.

بیایید از جای دیگری شروع کنیم. باید بازگردیم به خود فایده اجتماع. بر اساس این نظریه اجتماع برای تامین فایده افراد تشکیل شده است. فایده بنیادین در اجتماع جان انسان است. بنابراین باید حفظ جان افراد در درجه اول اهمیت قرار بگیرد. می بینیم که بازهم این سئوال پیش می آید که آیا حفظ جان یکنفر در هر حالتی (حتی در صورتی که مرتکب قتل شده باشد) برای حفظ جان افراد اجتماع لازم است یا نه.

رسیدن به این سئوال بنیادین نشان می دهد که مسئله مجازات مرگ در بطن خود یک مسئله در فلسفه اخلاق است. مجازات مرگ در بسیاری از کشورهای جهان ممنوع شده است و بجای آن زندانهای بلند مدت استفاده می شود. توجه کنید که در اینجا فقط مسئله فایده مجازات مرگ مطرح نیست. ما همیشه می توانیم بپرسیم که آیا فارغ از فایده این مجازات آیا ما مجاز هستیم جان دیگری را به هرجرمی بگیریم ؟

پس نوشت :

دوست خوب و دانشمند من یاسر اسماعیل پور یادداشتی بر این نوشته نوشته اند که می توانید در قسمت نظرها ببینید. ایشان با تاکید بر نظریه فایده گرایی معتقدند که یک بررسی آماری می تواند کلید حل این معما باشد. به عبارت دیگر ما باید از نظر آماری بررسی کنیم که آیا مجازات اعدام باعث کاهش نرخ قتل نفس می شود یا خیر. نکته جالب دیگری که به آن اشاره شده است تفکیک بین قتلهای ناخواسته و قتلهای با برنامه است.

من می خواهم توضیحی در این مورد ارائه کنم. توجه کنید که نظریه فایده گرایی یکی از انواع نظریه های اخلاقی است. یعنی بسیاری از نظریه پردازان معتقد نیستند که میزان فایده یک عمل معیار اخلاقی بودن یا غیر اخلاقی بودن آن است. برای مثال نظریه کانتی اخلاق کاملا بر این اساس شکل گرفته است که اخلاق از فایده کاملا قابل تفکیک است یعنی اگر کاری به دلیل فایده آن انجام شود در ذیل اعمال اخلاقی و غیر اخلاقی قرار نمی گیرد. در عین حال همانطور که در استدلال خود نشان دادم فایده گرایی در بنیاد خود دارای یک مسئله بغرنج است. اگر اجتماع برای تامین منافع انسانها و در درجه اول حفظ جان آنها شکل گرفته باشد ، می تواند تصمیم بگیرد که جان یکنفر در آن گرفته شود ؟ راه حلی که در اینجا بنظر من می رسد این است که مانند هابز به مسئله قرارداد اجتماعی استناد کنیم. یعنی باید بپذیریم که حضور در یک اجتماع پیشاپیش به معنی پذیرفتن حاکمیت حقوقی آن است. درواقع اجتماع با پذیرفتن مسئولیت حفظ جان یکنفر حاکم جان او می شود. حال اگر این اجتماع تشخیص بدهد که حفظ بقای آن وابسته به کشتن یکنفر است می تواند اینکار را انجام دهد. حال اگر این استدلال قانع کننده باشد موضوع تبدیل به همان مسئله آماری آقای اسماعیل پور می شود. باید اجتماع به این نتیجه برسد که اعدام فایده ای دارد یا خیر. در عین حال باید تاکید کنم که شرکت در سازمان یک اجتماع به معنی پذیرفتن وظایف است. یعنی ما می پذیریم که در یک اجتماع مرتکب قتل نشویم. اگر مرتکب قتل شویم قضاوت در مورد آن بر عهده اجتماع است. بنابراین بازهم باز می گردیم به مسئله آمار و تصمیم گیری در مورد کاربرد آن. 

مسئله قتل عامدانه نیز در اینجا اهمیت دارد. یعنی هنگامی که قتل به برنامه قبلی انجام می شود نباید آنرا با قتل سهوی مساوی قرار دهیم. قتل عمدی به وضوح عملی در جهت تضعیف بنیاد اجتماع است در حالیکه قتل سهوی می تواند تنها نوعی خطای قابل بخشش محسوب شود. بنابراین در اینجا نقش قضاوت اهمیت زیادی پیدا می کند زیرا این قاضی است که باید درباره سهوی یا غیر سهوی بودن قتل نظر بدهد. 

من تصور می کنم با راهنمایی یاسر این مسئله حل شده است. باتوجه به اینکه برفرض قاتل بودن دلارا دارابی او در هنگام دزدی مرتکب قتل شده است  عمل او را می توان سهوی محسوب کرد. یعنی قصد کشتن کسی نبوده است. البته بازهم می توان این بحث را ادامه داد و پرسید که آیا تبرئه کردن دلارا منجر به این نمی شود که هر کسی خود را آزاد می بیند که در هنگام دزدی و برای فرار از مهلکه دیگری را به قتل برساند ؟ بنابراین ما نباید قتلی که در هنگام انجام یک خلاف دیگر صورت می پذیرد را قتل عمدی بحساب بیاوریم ؟

 

ادبیات یونان باستان : تئوگونی (Theogony) اثر هسیودوس

                                       

                           مجسمه آفرودیت نشسته (Aphrodite Accroupi) در موزه لوور

در دو مطلب هسیودوس و کتاب کارها و روزها را معرفی کردم. در این مطلب به معرفی کتاب تئوگونی (Theogony) یا بقول آقای یاسر پوراسماعیل  کتاب پیدایش خدایان می پردازم. کتاب پیدایش خدایان مهم ترین کتابی است که در مورد خدایان یونانی وجود دارد و در یونان باستان هم خود منبع ارجاع مردم بشمار می رفته است. البته نباید تصور کرد که مردم با استناد به گفته های هسودیوس در مورد خدایان سخن می گفتند . هسودیوس در کتاب خود به جمع آوری افسانه های متعددی که در مورد خدایان وجود داشته پرداخته است و در واقع نوعی نسخه رسمی از آن تهیه کرده است که پس از آن مورد قبول دیگر نویسندگان بعدی قرار گرفته است. البته نباید فراموش کرد که این سنت افسانه پردازی در مورد خدایان بعد از هسیودیوس نیز ادامه پیدا کرد.

در سنت فرهنگهای دیگر معمولا افسانه های خدایان در جهت توجیه حکومت خاندانهای سلطنتی ادامه پیدا می کردند. در واقع این افسانه ها سلسله شاهی را به خدایان مرتبط می کردند. یکی از مشخصه های اثر هسیودوس این است که او از هیچ خاندان سلطنتی نام نمی برد. هسیودوس به گونه ای سخن می گوید که تنها خود را متاثر و مرتبط با خدایان معرفی می کند. تنها اوست که خدایان در نفس او می دمند و او را به سخن گفتن وا می دارند.

در تئوگونی از سه نسل از خدایان سخن می رود. من به ترتیب هرکدام از این نسلها را بصورت خلاصه معرفی می کنم. بد نیست برای دنبال کردن بحث به تصویر شجره خدایان در اینجا نیز نگاهی داشته باشید.

نسل اول خدایان

در ابتدا هسودیوس از الهه های هنر یا موزها [Muses] تشکر می کند که به او توانایی نقل این داستان خدایان را اهداء کرده اند. بعد او از خلاء یا خائوس [chaos] در ابتدای آفرینش جهان سخن می گوید. از خلاء زمین یا گایا [Gaia] پدید آمد. دنیای زیرین یا تارتاروس [Tartarus] که در ضمن نام یکی از خدایان است و شهوت یا اروس [Eros] هم از خلاء متولد شدند. تاریکی یا اربوس [Erebos] و شب یا نیخ [Nyx] هم از خلاء پدید آمدند اما از ازدواج آنها روز یا هامرا [Hemera] و روشنایی یا آیتر [Aither] زائیده شد. از زمین یا گایا سه خدا زاییده شدند : آسمان یا اورانوس [Ouranos] ، دریا یا پونتوس [Pontus] و کوهها یا اورئا [Ourea].

آسمان هر شب زمین را فرامی گرفت تا با آن هم آغوشی کند. از هم آغوشی زمین و آسمان یا همان گایا و اورانوس دوازه تایتان [Titans] سه قول یک چشم [Cyclops] و سه عدد غول صد ـ دست [Hekatonkheires] زاییده شدند. این نسل ابتدایی خدایان بود.

نسل دوم خدایان

اورانوس یا آسمان از فرزندانی که زمنی یا همان گایا برایش بدنیا آورده بود تنفر داشت و همه آنها را تارتاروس یا دنیای زیرین ، در زیرین ترین قسمت زمین زندانی کرد. این باعث شد تا گایا از اورانوس بسیار خشمگین شود و از تایتانها یعنی فرزندان خود خواست تا انتقام  او را بگیرند. تنها کوچکترین تایتان یعنی کرونوس [Cronos] حاضر شد تا این عمل را به انجام برساند. گایا به فرزند خود یک داس فلزی داد تا اورانوس را اخته [Castration] کند. در هنگام شب که اورانوس برای نزدیکی با گایا نزدیک می شد کرونوس آلت تناسلی اورانوس را قطع کرد.

 

اخته کردن اورانوس توسط کرونوس (The Mutiliation of Uranus by Cronos) نقاشی جورجیو واساری (Giorgio Vasari) در فلورانس ایتالیا

کرونوس آلت تناسلی اورانوس را به دریا انداخت و از آن آفرودیت [Aphrodite] یا خدای عشق متولد شد.

                

        تولد ونوس (Birth of Venus) شاهکار ساندرو بوتچلی (Sandro Botticelli) در فلورانس

هسودیوس شرح بسیار مفصلی از خدایان متعددی که از همخوابی این خدایان بوجود آمدند داده است که آوردن آن در اینجا نه ممکن است و نه لازم.

نسل سوم و نهایی خدایان

کرونوس هنگامی که پس از پدر خود اورانوس به سلطنت خدایان رسید حاضر نشد تایتانها را از دنیای زیرین آزاد کند. اورانوس و گایا پدر و مادر او پیشگویی کردند که خود او هم بوسیله فرزند خود سرنگون خواهد شد. هنگامی که کرونوس با رئا [Rhea] ازدواج کرد از ازدواج انها به ترتیب هستیا [Hestia] ، دمتر [Demeter] ، پوزیدون [Poseidon] هرا [Hera] هادس [Hades] و زئوس [Zeus] متولد شدند. کرونوس برای آنکه از پیشگویی مادر و پدر خود جلوگیری کند هر کدام از فرزندان خود را به محض تولد می بلعید.

                                          

    کرونوس یکی از پسران خود را می بلعد (Cronus Devouring One Of His Sons) اثر گویا (Goya)

وقتی نوبت به تولد زئوس رسید ، رئا از گایا و اورانوس کمک خواست تا فرزند او را از خورده شدن توسط کرونوس نجات دهند. رئا سنگ بزرگی را به کرونوس داد و او به خیال آنکه این سنگ زئوس است آنرا بلعید. رئا فرزند خود زئوس را به جزیره کرت برد و آنرا مخفیانه بزرگ کرد. هنگامی که زئوس بزرگ شد داروی تهوع آوری به کرونوس خوراند که باعث شد فرزندان خود را بالا بیاورد. در اینجا جنگی میان خدایان نسل سوم و تایتانها در گرفت تا چه کسی بتواند سلطنت جهان را بدست آورد. کرونوس شکست خورد و سلطنت جهان میان زئوس و برادران و خواهران او تقسیم شد. این جنگ ۱۰ سال طول کشید.

   

سقوط تایتانها (The Fall of the Titans) نقاشی اثر کورنلیس وان هارلم (Cornelis van Haarlem) نشان دهنده شکست تایتانها از زئوس و خدایان دیگر است.

در تئوگونی روایتهای بسیار متعددی از روابط بین خدایان نقل شده است که نقل کردن آنها در این متن کوتاه متاسفانه ممکن نیست.

لینکهای خواندنی و دیدنی و شنیدنی : ۱ ـ این آهنگ را  گوش بدید و مثل من یک شب به نظاره سحر بنشینید این هم  متن آهنگ ۲ ـ شعرهای خارق العاده از یک شاعر جوان ۳ ـ آخرین رده بندی ۲۰۰ دانشگاه برتر جهان ۴ـ  عکسهای جنجالی هدیه تهرانی ! (این مفهوم جنجالی را از مهجاد به عاریت گرفته ام! با تشکر از لینک) ۵ ـ یک مقاله در مورد معماری در ایران که بسیار تامل برانگیز است. ۶ ـ یکسری عکس جالب از رئیس جمهور سابق آقای خاتمی در موقعیتهای غیر متعارف ۷ ـ یکسری از طرحهای معماری مترو مشهد از سوی دانشجویان معماری ۸ ـ یک گزارش از جشن نقاشی بچه های خیابانی

یادداشتهای دفتر سفید : شماره شصت و یک

 

 پیش از آنکه بادهای ِ پاییز خاکسترهایمان را با خود ببرد درب را بر روی من بازکن ...

ادبیات یونان باستان : کارها و روزها (Works and Days) اثر هسودیوس

در مطلب پیش بصورت کلی هزیود (یا بقول آقای یاسر پوراسماعیل هسیودیوس Ἡσίοδος) را معرفی کردم. در این مطلب به یکی از دو اثر اصلی هسیودوس یعنی کتاب کارها و روزها (Works and Days) می پردازم. آقای سعیدیوس تذکر داده بودند که در مورد هسیودوس کم توضیح داده ام. باید اشاره کنم که هسیودوس و هومر با اینکه هر دو از مهمترین شاعران دوران یونان باستان بشمار می روند اما سبک آنها در نگارش با یکدیگر یک تفاوت بسیار عمده دارد. هسیودوس بر عکس هومر به زندگی روزمره انسانها اهمیت می دهد. در واقع اگر موضوع اصلی آثار هومر را سنت قهرمانی و خدایان یونانی بدانیم ، آثار هسیودوس در حول زندگی مردمان عادی می چرخد. تاکید بر کار و فعالیت انسانی و اهمیت تولید در زندگی انسان از جمله این تفاوتهای هسیودوس با هومر است. به کلام سعیدیوس عزیز ، شعر هسیودوس شعر خود اوست.

همانطور که گفتم کتاب کارها و روزها بر مسئله کار تاکید بسیاری می کند و آنرا بعنوان فصل مشترک تمامی نوع انسان معرفی می کنند. هسیودیوس کار را بسیار می ستاید و از اهمیت آن سخن می گوید. بعضی از محققین این تاکید هسیودوس بر روی مسئله کار را با بحران اقتصادی در یونان باستان مرتبط می دانند که منجر به استعمار سرزمینهای همسایه شد.

بخش بسیار مهمی از کتاب کارها و روزها که بعدا استفاده وسیعی در آثار یونان باستان پیدا کرد و تاثیر آن در تمامی تاریخ غرب نیز مشهور است نظریه دوره های انسان (Ages of Man) است. این نظریه در دیالوگ جمهور افلاطون هم مورد اشاره قرار گرفته است و نظریه عصر طلائی (Golden age) از مشتقات این نظریه است که افلاطون آنرا معادل با همان دوران مدینه فاضله خود می داند. اگر کسی با شاهنامه فردوسی آشنایی داشته باشد مقایسه این نظریه با سیر تطور شاهان در نزد فردوسی بسیار جالب توجه خواهد بود.

نقاشی عصر طلائی (Golden age) اثر لوکاس کراناچ (Lucas Cranach) در مونیخ

در کتاب کارها و روزها ، هسیودیوس تاریخ بشر را به پنج دوران تقسیم می کند :

۱ ـ عصر طلائی که در این دوران کرونوس (Chronos ) فرمانروای جهان بوده است. در این دوران انسانها بصورت در روی زمین زندگی می کردند و هیچگونه غم و دردی در جهان وجود نداشته است. انسانها و خدایان با یکدیگر زندگی می کردند و به آزادی با هم می آمیختند. ثبات و هماهنگی مشخصه این دوران است. انسانها پیر نمی شدند اما در زمان خاصی به آرامش می مردند. تمام سال فصل بهار بوده است و انسانها هیچ احتیاجی به تلاش و کار نداشتند و از مواهب طبیعت استفاده می کردند. عصر طلائی بدلیل خطای پورمتئوس (prometheus) پایان می پذیرد. پرومتئوس یکی از تایتانها (Titan) است. تایتانها فرزندان مستقیم و غیر مستقیم اورانوس (uranus) خدای خدایان هستند. پرومتئوس از سوی کرونوس مامور شد تا نسل بشر را بوجود آورد. او وقتی انسانها را خلق کرد دید که آنها در مقابل طبیعت بسیار ضعیف و ناتوان هستند. بنابراین آتش را از نزد خدایان ربود و به پیش انسانها آورد تا خود را گرم کنند. زئوس که از عمل پرومتئوس خشمگین شده بود دستور داد او را در کوههای قفقاز به زنجیر بکشند و یک کرکس هر روز جگر او را بخورد. می گویند این مجازات پرومتئوس ۱۳۰۰۰ سال طول کشید تا بخشیده شد. در افسانه ها پرومتئوس را پدر نسل بشر می دانند زیرا که آتش را به انسان هدیه داد. بعضی از متفکرین معاصر او را با روشنفکران مقایسه می کنند و تنهایی و انزوای اندیشمندان را با مجازات پرومتئوس مقایسه می کنند زیرا که به انسانها آگاهی تقدیم کرده است.

 پرومتئوس در حال آوردن آتش برای انسان

نقاشی پرومتئوس اثر گوستاو مورو (Gustave Moreau) در پاریس

مجسمه پرومتئوس در حالیکه شاهین در حال خوردن جگر اوست. به تحرک در مجسمه توجه کنید. برای عکس بزرگ به اینجا مراجعه کنید. مجسمه اثر نیکلاس سباستین آدام (Nicolas Sebastien Adam) در موزه لوور

۲ ـ عصر نقره ای (Silver age) دوران سلطنت زئوس فرزند کرونوس است. انسانها در ایران تنها ۱۰۰ سال عمر کردند و بعد بدلیل ناپرهیزگاری خود توسط زئوس بوسیله یک طوفان مهیت نابود شدند.

۳ ـ عصر برنز (Bronze age) عصر جنگ است. انسانهای این دوران جنگ طلب هستند و عاقبت همدیگر را در جنگ از بین می برند. نام این عصر از جنس شمشیرهای برنزی آنها آمده است.

۴ - عصر قهرمانی (Heroic age) که جنگ تروا نیز در آن صورت می گیرد عصر قهرمانان مشهور یونانی مثل ادیپئوس و آشیل و پرسئوس است. این دوران با جنگ تایتان ها با یکدیگر که با نام تیتانوماخی (Titanomachy) مشهور است پایان می پذیرد. جنگ تایتانها به سقوط پادشاهی کرونوس بر کوه المپ و آغاز سلطنت زئوس بر جهان می انجامد. در واقع این جنگ آغاز تاریخ بشریت محسوب می شود.

۵ ـ در انتها عصر آهن (Iron age) است که از ساکن شدن یونانیها در شبه جزیره یونان آغاز می شود.. بر اساس فلسفه تاریخ یونانیها این دوران  فاسد و خراب است و نمونه پسرفت از دورانهای پیشین محسوب می شود.

لینکهای دیدنی و خواندنی : ۱ ـ یک لینک بسیار جال درمورد قدرتهای اقتصادی جهان که در آن بعضی شرکتهای چند ملیتی در تراز کشورها قرار گرفته اند ! به محل ایران و اسرائیل توجه کنید ۲ ـ تصاویر کودکی افراد مشهور با تشکر از مهجاد برا لینک ۳ ـ نقشه ساختمان جدید زاحا حدید در بارسلونا ۳ ـ روزنامه اینترنتی هنر ۴ ـ سایت رسمی زاحا حدید ۵ ـ یک طنز بسیار زیبا از سایت ابراهیم نبوی ۴ ـ نمایشگاه معماری در ونیز ۶ ـ فهرست صد دانشگاه برتر اروپا ۶ ـ کاریکاتورهای بدشانسی با تشکر از پیمان خواجوی برای لینک ۵ ـ راهنمای لات شدن ! ۶ ـ ووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووو

لینکی که تقریبا گریه من رو در آورد. بیاید خانه خودتون رو توی تهران از بالا ببینید. من حتی سقف خانه خودمون رو هم دیدم. اینهم نقشه تهران

یادداشتهای دفتر سفید : شماره پنجاه و یک

 

ایکاش می دانستم با خودت چه می گویی

راستی ! تو هیچگاه با خودت هم سخن می گویی ؟

می خواهم بدانم پاسخ قلبت را چه می دهی

آنهنگام که هوای ِ من در سرت می آید

نمی دانم ... شاید قلبت حتی اسم من را هم نمی داند ...

اما دیگر در و دیوار این خانه هم با تو آشناست

آنقدر از تو سخن می گویم که همه وصف تو را می دانند

با کتابهایم از فکرهایت سخن گفتم

با آینه ها از نگاههایت

با سنگها از صدای ِ پاهایت

و شاید شبها که من می خوابم آنها با هم سخن می گویند

هرکدام از تو چیزی می گویند

یکی فریاد می زند «من آن عکسی را دیده ام که شبها آرام  از زیر تخت بر می دارد و قبل از خواب می بوسد !»

و دیگری می خندد «من هزار بار دیده ام که در هر صدایی نشانه او را می بیند و از جا بر می خیزد»

و باز هم از هم می پرسند «راستی اسمش را شما می دانید ؟»

و یکی می گوید «هیچگاه اسمش را نمی گوید... اما لفظ خانوم از دهانش نمی افتد... می گوید اسمش را ببرم حرمتش می شکند...»

یکی از آن میان می گوید «ساکت ... دمی دیگر صبح می شود... هنوز نخوابیده ...»

 

در دفاع از اخلاق

نقاشی لئونیداس در ترموپیلای (Leonidas at Thermopylae) اثر داوید (David) در موزه لوور

نبرد ترموپیلای به همراه نبرد مارتن از مشهورترین نبردهای تاریخ بشمار می روند. نبرد ترموپیلای تجلی شجاعت و فداکاری است. داستان از این قرار است که خشایارشاه برای اشغال یونان لشگر عظیمی را روانه می کند. با اینکه هرودوت درباره تعداد سربازان ایرانی اغراق زیادی کرده است و رقم را تا ۵ میلیون نفر بالا برده است اما محققین حدس می زنند رقم واقعی چیزی در حدود ۶۰ هزار نفر بوده است. در مقابل نیروهای یونانی در حدود ۵۰۰۰ نفر گزارش شده اند. یونانیها به رهبری شاه اسپارت در کوهستانی که تنها دارای یک گذرگاه بوده است و با نام ترومپیلای خوانده می شود سنگر می گیرند. پیشگوی معبد اسپارت پیش بینی کرده بوده است که اسپارت تنها با کشته شدن شاه آن نجات خواهد یافت بنابراین نیروهای یونانی با اطمینان از مرگ خویش به این نبرد رهسپار می شوند. می گویند که لئونیداس در حال خروج از شهر با زن خود مواجه شد که از او پرسید بعد از او چه کند و او پاسخ داد شوهر خوبی پیدا کن و فرزندان خوبی بدنیا بیاور. این نشان دهنده این است که لئونیداس از مرگ خویش اطمینان داشته است اما زندگی مردمان اسپارت برای او اهمیت بیشتری دارد. می گویند که خشایار در مواجه با ارتش اندک یونانیان در حالیکه مراسم مخصوص مرگ را برگزار می کرده اند خنده اش می گیرد زیرا آنها را لخت و در حال شانه کرده موهایشان مشاهده می کند. گویا خشایار نمی دانسته که این مراسم نشان دهنده این است که آنها می دانند در نبرد کشته می شوند و در حال آماده ساختن خویش هستند. خشایار پیکی برای لئونیداس ارسال می کند و از او می خواهد سلاحهای خود تسلیم کند. لئونیداس پاسخی برای او ارسال می کند که امروز شهرت بسیار زیادی دارد و شعار ارتش یونان نیز بشمار می رود. او می گوید "بیا آنها بگیر" (Come take them). در تاریخ هست که در روز اول نبرد تنها سه نفر یونانی کشته شدند و در مقابل ۱۰۰۰۰ نفر سرباز ایرانی از بین رفتند. یونانیها با استفاده از موقعیت استراتژیک خود دائما عقب نشینی می کردند و ضربات مرگ آوری را بر سپاه ایران وارد می آوردند. در روز دوم یک چوپان محلی راه مخفی را به خشایار نشان داد که اجازه می داد ارتش لئونیداس را دور بزند. لئونیداس که از مسئله مطلع شده بود دستور داد که سایر نیروهای یونانی عقب نشینی کنند و او را به همراه ۳۰۰ نفر از اسپارتیها تنها بگذارند. آنها قصد داشتند تا آخرین نفر به جنگ ادامه دهند. در تاریخ هست که لئونیداس به سربازان خود دستو داد صبحانه مفصلی بخورند چون شام را در دنیای دیگر (Hades) صرف خواهند کرد. نقاشی بالا صحنه آماده سازی این نبرد است. نیروهای اسپارتی آنقدر اندک بودند که ارتش ایران آنها را در گوشه ای محاصره کرد. می گویند که نیروهای اسپارتی ابتدا با نیزه های خود ، بعد با شمشیرهای خود ودر انتها با دستهای خالی و دندان جنگیدند. گویا نیروهای اسپارت تعداد زیادی از ایرانیها را به قتل رساندند. تا آنجایی که لئونیداس در جنگ کشته می شود. می گویند که سربازان اسپارتی با شجاعت غیر قابل باوری بر سر جسد لئونیداس می جنگیدند تا آنجایی که خشایار دستور داد نیروهای باقی مانده اسپارتی را تا نفر آخر با تیر و کمال بکشند تا از تلفات بیشتر جلوگیری شود. بر اساس تخمین مورخین بین ۲۰۰۰۰ تا ۵۰۰۰۰ ایرانی در مقابل تعداد اندکی سرباز یونانی کشته شدند. خشایار از شدت خشم دستور داد سر جسد لئونیداس را قطع کنند و او را به صلیب بکشند. این عمل خشایار باعث نارضایتی زیادی در نزد سربازان شد زیرا چنین بی احترامی به جسد بسیار قبیح بشمار می رفت. می گویند که خشایار بعد از این عمل خویش بسیار پشیمان شد و جسد لئونیداس را به یونانیها بازگرداند. لئونیداس دستور داده بود تا پس از مرگ نیروهای او در محل نبرد آنها این جمله نوشته شود : "ای رهگذری که عبور می کنی. به مردمان اسپارت بگو که ما برا دفاع از قوانین آنها اینجا آرمیده ایم."

 Go, stranger, and tell the Spartans That we lie here in obedience to their laws 

این جمله در آنجایی معنا پیدا می کند که بدانیم بر اساس رسوم و قوانین اسپارت عقب نشینی و قبول شکست معنایی نداشته است. هرکس به جنگ می رفت یا پیروز و یا مرده باز می گشت. می گویند مادران و زنان اسپارتی در هنگام خروج سربازان از شهر فریاد می زندند "یا پشت به سپر یا روی سپر". یعنی یا پیروز برگردید یا اینکه بر روی سپر جسدتان را بیاورند.

لینکهای دیدنی و خواندنی : ۱  ـ یک سری نقاشی سه بعدی.    ۲ ـ عکسی از دفتر کار بیل گیتس. عکس بزرگتر.   ۳ ـ یک مطلب خواندی از سایت هملت نوشت.   ۴ ـ یک شوخی با شبیه سازی حیوانات.   ۵ ـ روند یک طراحی.   ۶ ـ یک نوشته درباره فیلم رمز داوینچی.  ۷ ـ این هم قسمت کوتاهی از سریال ایتالیا ایتالیا که حتما باید ببینید. ۸ ـ یک مطلب درباره گزارش فرهنگی مجلس.  ۹ ـ یک عاشق بدبخت با تشکر از سایت مهجاد برای لینک . ۱۰ـ وبلاگ معماری نوستالژیا با چند مطلب از جمله درباره لوکوربوزیه (Le Corbusier).

        ـــ در ادامه مطلبی درباره اخلاق است که برای تقدیم به آقای مجتبی نایمی نوشته ام ـــ 

ادبیات یونان باستان : هزیود (Hesiod)

نیم تنه هزیود در بریتیش میوزیوم (British Museum)

 هزیود به همراه هومر دو حماسه سرای اصلی یونان باستان و شاید تمام تاریخ ادبیات غرب بشمار می روند. همانطور که پیش از این اشاره کردم ، در مورد تقدم تاریخی هومر نسبت به هزیود در میان محققین اتفاق نظر وجود ندارد. اما من با توجه به سنت مرسوم هومر را پیش از هزیود در نظر گرفتم. معمولا در مورد دوران زندگی این دو نویسنده رسم بر این است که هومر را در سالهای ۸۰۰ ق.م  و هزیود را در سالهای ۷۰۰ ق.م محسوب کنند.

هزیود منبع اصلی اسطوره شناسی خدایان یونان باستان و تاریخ نگاری و هنر کشاورزی محسوب می شود. آثار متعددی به هزیود نسبت داده می شود که تنها سه عدد از آنها بصورت کامل باقی مانده اند : کارها و روزها (Works and Days) ، تئوگونی (Theogony) و فهرست زنان (Catalogue of Women). نسبت دادن کتاب سوم به هزیود انتقادات بسیاری را بر انگیخته است زیرا بعضی از وقایعی که در آن مورد اشاره قرار گرفته اند بسیار متاخر  تر از دوران هزیود هستند. بنابراین در بررسی آثار هزیود من تنها به همین دو اثر خواهم پرداخت. در مورد کتاب سوم همین اشاره کافی است که موضوع آن بررسی نیای زنانی است که با خدایان نسبت دارند.

در مورد زندگی خود هزیود اطلاعات زیادی در دست نیست و زندگی او مانند هومر با افسانه های بسیاری آمیخته شده است. یکی از این افسانه ها که موضوع آثار هنری متعددی هم شده است دست یافتن او با استعداد شاعری است. یونانیان باستان شعر را هنری الهی می دانستند که از سوی الهه های نهگانه هنر یا همان موزها [Muses] اعطا می شود. در افسانه ها هست که هزیود در جنگل با یک الهه هنر برخورد می کند و قدرت شاعری خود را از او می گیرد. نقاشی زیر همین واقعه را به تصویر کشیده است.

                           

          هزیود و الهه هنر اثر گوستاو مورو (Moreau) در موزه اورسای پاریس (Musée d'Orsay) 

 

چند نقل قول از هزیود :

+ Potter bears a grudge against potter, and craftsman against craftsman, and beggar is envious of beggar, and bard of bard .

+ کوزه گر با کوزه گر دشمنی دارد ، و صنعتگر با صنعتگر : و گدا با گدا دشمنی می ورزد و آوازه خوان با آوازه خوان.

+ When you deal with your brother, be pleasant, but get a witness

+ هنگاکی که با برادرت معامله می کنی خوشرویی کن ، اما برای خویش شاهدی دست و پا کن.

 + “If you add a little to a little, and then do it again, soon that little shall be much.”

+ اگر تو اندکی بر اندک بیفزایی و بازهم ادامه دهی به زودی همین اندک بسیار خواهد شد.

+ He harms himself who does harm to another, and the evil plan is most harmful to the planner

+ کسی که به دیگری صدمه می زند به خود ضرر می رساند ، و نقشه های شیطانی بیش از همه به طراحشان صدمه می رسانند.

                            یادداشتهای دفتر سفید : شماره چهل و پنج

 

دلم می خواست پرنده ای که به دیوارهای قفس خیره شده را رها کنم...

دلم نیامد ... بگذار این یکی همدم تنهایی من بماند ...

 

ادبیات یونان باستان : ادیسه (Odyssey)

مجسمه ادیسئوس (Odysseus) قهرمان اصلی داستان ادیسه (Odyssey)

 به من بگو ، ای الهه هنر ، از آن قهرمان زیرکی که پس از غارت شهر مشهور تروا مدتها سرگردان بود...                                                                           

 Tell me, oh muse, of that ingenious hero who traveled far and wide after he had sacked the famous town of Troy.                                                                                                 

و اینگونه است که داستان ادیسه ، یکی از بزرگترین حماسه های تاریخ جهان آغاز می شود. همانند کتاب ایلیاد ، تمام سیر داستان در اولین جمله آن نهفته است. داستان ادیسه چیزی نیست بجز داستان مردی زیرک بنام ادیسئوس که پس از پایان جنگ تروا قصد دارد به زادگاه خود بازگردد. آنگونه که از روایتهای یونانی بر می آید جنگ تروا ۱۰ سال ادامه داشته است. کل داستان ادیسه هم ۱۰ سال طول می کشد. بنابراین در جمع ۲۰ سال طول می کشد تا ادیسه با خانه خود بازگردد.

اگر محور اساسی داستان ایلیاد خشم آشیل و اهمیت سرنوشت در زندگی انسان باشد ، از نظر من محورهای اساسی داستان ادیسه را دو چیز تشکیل می دهد ؛ اول غرور ادیسه نسبت به دانش و توانایی خویش است. ادیسه در زبان یونانی به معنای زیرک است. در جنگ تروا هم این ادیسه است که با استفاده از نیرنگ خویش تروا را تسخیر می کند. همین ادیسه است که آشیل را به جنگ می کشاند. اما این زیرکی فراوان ادیسه برای او مشکل زا می شود. در حالیکه تمامی قهرمانان داستان پس از مدتی به خانه و کاشانه خود باز می گردند ، ادیسه 10 سال سرگردان است . عبارت محوری داستان ادیسه که می گوید همه انسانها به خدایان نیازمند هستند ، ناظر به همین مسئله است. خدایان می خواهند به ادیسه بیاموزند که او علی رغم تمامی زیرکی خود نیازمند خدایان است. برای مثال زیرکی ادیسه در پاسخ دادن به غول یکچشم [Cyclope] مثال زدنی است. ادیسه و یاران او در غار غول یک چشم گرفتار شده اند. غول از ادیسه نام او را می پرسد و ادیسه پاسخ می دهد که نام من هیچکس [Nobody] است. بنابراین شب هنگام خواب غول ، هنگامی که ادیسه و یاران او غول را با یک نیزه کور می کنند ، برادران غول از او علت داد و فریادش را می پرسند و او پاسخ می دهد هیچکس مرا آزار می دهد ["Nobody" is hurting me] و با این ترفند آنها از غار می گریزند.

ادیسه و یاران او در حال کور کردن چشم سیکلوپ (Cyclop) با یک نیزه هنگامی که غول خوابیده است

 محور دوم داستان ادیسه عشق پنلوپه [Penelope] همسر ادیسه و انتظار او برای بازگشت همسرش است. ادیسه 20 سال از خانه و همسر خود دور مانده است. داستان روایت می کند که خواستگاران پنلوپه خانه او را به اشغال خود در آورده اند تا او حاضر شود با یکی از آنها ازدواج کند. پنلوپه بهانه می آورد که ادیسه همسر اوست ولی خواستگارها می گویند که ادیسه کشته شده است و باید ناچار با یکی از آنها ازدواج کند. اما پنلوپه در قلب خود به بازگشتن ادیسه ایمان دارد. برای همین از خواستگارها فرصت می خواهد تا کفنی را بدوزد تا پس از آن به خواستگارها پاسخ دهد. او هر شب کفن را می شکافد تا کار بافتن کفن پایان نپذیرد.

.                         

                      پنلوپه و خواستگارها (Penelope and the Suitors) اثر واتر هاوس

 داستان ادیسه از چند نظر اهمیت بسیار زیادی دارد. اول اینکه سبک روایت آن کاملا با آثار باستانی قابل مقایسه نیست. داستان ادیسه اولین نمونه استفاده از تکنیک فلش بک در روایت داستان بشمار می رود. همین نوآوری در شیوه روایی باعث شده است بسیاری در منسوب کردن  ادیسه به هومر تردید کنند. داستان ایلیاد بر عکس ادیسه یک داستان کاملا خطی و ساده است. از طرف دیگر داستان ادیسه نگرش بسیار دقیقی به طبقات غیر اشرافی جامعه مثل چوپانها و خدمتکاران دارد. در عین حال نگرش به زن در داستان ادیسه کاملا با نگاه تحقیر آمیز ایلیاد متفاوت است. پنلوپه همسر ادیسه خود یکی از موثر ترین شخصیتهای داستان بشمار می رود و رفتار او نمونه کامل فضیلت انسانی است.

:                                         

سیرس  در حال تعارف کردن یک جام به ادیسه (circe offering cup to ulysses) اثر واتر هاوس (Waterhouse). هر کس از این جام می نوشید تبدیل به خوک می شد.

.                                   

ادیسه و حوری های دریایی(Odysseus and the Sirens). حوری های دریایی با آوازهای دل انگیز خود دریانوردان را گمراه می کردند. ادیسه گوش یاران خود را با موم پر کرد و خود را نیز به دکل کشتی بست تا بتوانند از حوری ها به سلامت بگذرند.

                           

ادیسه در حال مبارزه با خواستگارها. هنگامی که ادیسه سرانجام به خانه بازگشت خواستگارهای همسر خود را که در خانه اش بودند و حاضر نمی شدند خانه او را ترک کنند با قتل رساند.

 

+ A small rock holds back a great wave.

+ سنگی کوچک می تواند موجی بزرگ را متوقف کند

 

+ All men have need of the gods.

+ تمامی انسانها نیازمند خدایان هستند.

 

+ By their own follies they perished, the fools.

+ نادانها ، بواسطه حماقتهای خویش شکست خوردند.

 

+ For rarely are sons similar to their fathers: most are worse, and a few are better than their fathers.

+ بسیار اندکند فرزندانی که به مانند پدران خود باشند ؛ بیشتر آنها بدترند و اندکی از آنها بهتر از پدران خویش.

 

+ I should rather labor as another's serf, in the home of a man without fortune, one whose livelihood was meager, than rule over all the departed dead.

+ من ترجیح می دهم در قامت یک بنده در سرای ِ مردی بی ثروت ، کسی که حیات بی برکتی داشته است بگذرانم تا فرمانروای ِ مردگان باشم.

 

+ There is a time for many